Oksana Zayachkivska

Przepis na Życie Henryka Becka

 

Ku pamięci Henryka Becka (1896-1946) w 120, rocznicę jego urodzin

 

W tym roku, 2016, przypada 120. rocznica urodzin Henryka Becka (1896-1946), jak również 70 rocznica jego śmierci. Henryk Beck był z zawodu ginekologiem, a z zamiłowania artystą o bardzo szerokim kręgu zainteresowań (literatura, muzyka, malarstwo). Jego artystyczne zainteresowania odzwierciedlają wyjątkową osobistą odwagę oraz dążenie do prawdy. Bardzo istotna w jego życiu była walka z dyskryminacją polityczną, faszyzmem i antysemityzmem. Pokonał w swoim życiu wiele przeciwności i przeżył wiele tragedii, które rzutowały na jego energię twórczą, życie prywatne i akademickie. W dzisiejszych czasach, praca i życie Henryka Becka są fascynującym odzwierciedleniem interakcji pomiędzy medycyną i sztuką. To dało mu wyjątkową zdolność dostrzegania piękna w każdym momencie swojego życia. Jego zaangażowanie w poszukiwanie prawdy w medycynie i sztuce nie odnosiło się wyłącznie do życia w Polsce lub na Ukrainie, mialo charakter ponadnarodowy. Profesor Henryk Beck był absolwentem Wydziału Lekarskiego na Uniwersytecie Lwowskim (dawniej znany jako Lemberg, 1772-1919, lub Lwów, 1340-1772 i 1920-1939). Lwów znajduje się obecnie w zachodniej części Ukrainy, a uczelnia jest dziś znana jako Lwowski Narodowy Uniwersytet Medyczny im. Daniela Halickiego. Dr Beck był równie profesorem ginekologii i położnictwa Wydziału Medycznego w Warszawie (1921-1939) oraz Uniwersytetu Wrocławskiego (1946). Był on nie tylko uczonym zorientowanym na rozwój nowych metod diagnostycznych i technik operacyjnych w ginekologii i położnictwie, ale także człowiekiem o wielkiej osobistej odwadze. Z biegiem lat stał się wykwalifikowanym lekarzem, ale także artystą.

Henryk Beck urodził się 8 lutego 1896 roku w rodzinie Adolfa Becka i Reginy Mandelbaum. Przodkowie Becków początkowo mieszkali w Amsterdamie. Przenieśli się do Krakowa w XVIII wieku. W 1895 roku Adolf i Regina Beckowie przenieśli się do Lwowa z roczną córką Zofią. Henryk urodził się już we Lwowie, gdzie wraz ze swoją rodziną narażony był na szereg wydarzeń związanych zarówno z I jak i II wojną światową.

Aby zrozumieć osobowość Henryka Becka i koleje jego życia, musimy najpierw przyjrzeć się jego rodzinie i stylowi, w jakim był wychowywany w domu rodzinnym. Jego ojciec, Adolf Beck (1863-1942), był jednym z pionierów rozwoju elektrofizjologii i elektroencefalografii (EEG). Niebagatelne znaczenie w życiu i pracy Adolfa Becka odegrał historycznie bardzo trudny czas, w którym przyszło mu żyć. Na życie akademickie a także osobiste Henryka i Adolfa Becków wpływ miał zwłaszcza rozpad Galicji, unikalnej wieloetnicznej krainy, obecnie leżącej w granicach dwóch krajów, Ukrainy i Polski.

W 1895 roku, 32-letni dr Adolf Beck został mianowany kierownikiem Zakładu Fizjologii i profesorem na odnowionym Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Franciszka I we Lwowie, w Galicji, który w tym czasie znajdował się w obrębie monarchii austro-węgierskiej. Z wielką energią i entuzjazmem, Adolf Beck zorganizował we Lwowie od podstaw Zakład Fizjologii, działający w bardzo podobnym stylu do tego, który założył na swojej macierzystej uczelni, Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Jego badania dotyczyły dokładnej lokalizacji ośrodków związanych z poszczególnymi modalnościami sensorycznymi w korze mózgowej, do czego wykorzystywał rejestrację aktywności bioelektrycznej mózgu na poziomie lokalnym. Ale w funkcjonowaniu mózgu doszukiwał się również związków pomiędzy elementarnymi mechanizmami neuronalnymi i wyższymi czynnościami psychicznymi, kumulującymi ludzkie myśli i ich unikalność. W swoich ostatnich analizach, Marcin Sobieszczański sugeruje nawet, iż sposób myślenia koncepcyjnego Adolfa Becka był absolutnie przełomowy w stosunku do sposobu myślenia typowego dla XX wieku. Przed II wojną światową, obowiązywało postrzeganie ciała ludzkiego jako biologicznego neurosystemu, który wchodził w interakcje z otoczeniem w oparciu o mechanizmy biofeedbacku. Autorem koncepcji dwukierunkowej komunikacji jest m.in. Adolf Beck. Podczas gdy Adolf Beck sprawował najwyższe funkcje akademickie, jego syn, Henryk Beck, realizował się głównie w działalności artystycznej, choć nie tylko.

Warto również pamiętać, że Adolf Beck w swojej działalności nie ograniczał się jedynie do uprawiania nauki i pracy pedagogicznej na uczelni, ale z powodzeniem organizował też działalność lokalnego środowiska akademickiego. Podczas I wojny światowej został wybrany rektorem Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie dzięki swoim niezwykłym umiejętnościom dyplomatycznym, w ekstremalnie trudnych warunkach wojennych, walczył z władzami okupacyjnymi o jak najlepsze warunki pracy uniwersytetu. W 1915 roku został aresztowany, aby po kilku miesiącach zostać zwolnionym z więzienia w Kijowie. W 1935 roku wydał swoje wspomnienia z okresu I wojny światowej, służące również jako główne źródło i kronika wydarzeń z życia Uniwersytetu Lwowskiego z tego okresu. Miał fenomenalną pamięć, z łatwością odtwarzał najdrobniejsze szczegóły, które czynią książkę pełną barwnych i wiernie oddanych treści. W czasie wojny, Adolf Beck nie tylko nie przerwał swojej pracy badawczej, ale również miał wizjonerskie spojrzenie na postęp w stosunkach społecznych. Jako zagorzały krytyk syjonistów, założył i kierował organizacją Jedność, której zadaniem było propagowanie równości między ludźmi różnych narodowości i religii, podobnie jak współcześnie szereg organizacji propaguje podobną aktywność w targanej narodowościowymi niesnaskami Europie.

Henryk Beck nie pozostawił po sobie pamiętnika, w związku z czym zrozumienie rzeczywistego wpływu ojca na jego losy pozostaje niejednokrotnie sporym wyzwaniem. Ze wspomnień siostry Henryka, Jadwigi Beck-Zakrzewskiej wiemy, że we Lwowie rodzina zajmowała przestronne mieszkanie na ulicy Asnyka (dzisiejsza ulica Bohomolca), jednej z najpiękniejszych ulic w secesyjnej części Lwowa, którego szczególnie twórcza atmosfera ceniona była przez wszystkich członków rodziny. Bardzo ważne miejsce w życiu Becków zajmowało granie muzyki, często praktykowane przez Adolfa wraz z żoną i dziećmi. Był to niejako codzienny rytuał, podobnie jak dyskusje o książkach i bieżących wydarzeniach. Stworzyło to niepowtarzalną i ciepłą rodzinną atmosferę, która stanowiła kluczowy element w wychowaniu dzieci. Autorytet Adolfa Becka jako ojca rodziny odegrał szczególnie istotną rolę w ukształtowaniu charakteru Henryka. Dzięki staraniom rodziców, Henryk otrzymał staranne wykształcenie, oparte na szacunku do innych oraz na tradycjach narodowościowych i patriotycznych. Młody Henryk Beck był również osobą bardzo aktywną fizycznie. Uprawiał różne sporty, grał w piłkę nożną w barwach lwowskiej drużyny Pogoń. Był także fanem technicznie zaawansowanych dyscyplin sportowych, jak motoryzacja, lotnictwo, czy górskie wspinaczki. Aktywnie uczestniczył w pokazach gimnastycznych i promował aktywny styl życia. W późniejszych latach, tuż przed II wojną światową, Henryk Beck odkrył w sobie nową pasję: wyścigi samochodowe.

Henryk Beck kochał życie. Jego umiłowanie wyrażał głównie w języku sztuki. Paleta używanych kolorów i kompozycji stanowiła rezonans percepcji sensu życia, otaczającej przyrody i świata. Obrazy Henryka często przedstawiały piękno natury, na przykład w Karpatach i Tatrach, gwarne ulice Lwowa, Warszawy, Krakowa czy Gdańska oraz wielu innych znanych miejsc na świecie. Nadal nie wiemy jednak czy są one odbiciem prawdziwych wizyt i doświadczeń Henryka, czy też tylko jego wyobrażeniami. Jego sztuka pomaga nam natomiast wrócić do czasów, okolic i wydarzeń bliskich rodzinie Becków, takich jak konflikty militarne czy etniczne represje na Ukraińcach, Żydach i Polakach w Galicji. Symbolika i uderzające alegorie w malarstwie, poezji i prozie Henryka Becka portretują nie tylko rzeczywisty świat, w którym przyszło mu żyć, ale także odzwierciedlają jego emocjonalny stan ducha. Prawdopodobnie dzięki ojcu nadrzędną pasją Henryka była jednak medycyna. Już podczas I wojny światowej, Henryk często praktykował w laboratoriach Wydziału Lekarskiego miejscowego uniwersytetu. Ze względu na brak personelu bardzo często pomagał też ojcu w jego badaniach, aby później wybrać ginekologię i położnictwo jako główny obszar swojej pracy. Wybór ten wyewoluował głównie dzięki wcześniejszym kontaktom i rozmowom z długoletnim przyjacielem rodziny, wybitnym ginekologiem-położnikiem, profesorem Adamem Czyżewiczem (1877-1962). Był on również ojcem chrzestnym Henryka, w późniejszych latach zaoferował mu pracę na stanowisku asystenta w Klinice Ginekologicznej w Warszawie. Udana kariera lekarza, umiejętne łączenie praktyki medycznej z działalnością akademicką (praca badawcza, dydaktyczna, jak również edytorska dla czasopisma wydawanego przez Polskie Towarzystwo Ginekologiczne) wskazują na bardzo duży potencjał intelektualny Henryka Becka.

Dopełnieniem wszystkiego było małżeństwo Henryka z piękna Jadwigą z Trepków, podzielającą medyczne zainteresowania męża. Związek ten od początku do końca przepełniony był wzajemną miłością, zrozumieniem, wsparciem i szczęściem, co doskonale odzwierciedlają obrazy Henryka powstałe w tym okresie.

Podobnie jak ojciec, Henryk Beck obdarzony był dużym poczuciem humoru, którego odbicie znajdujemy nie tylko w karykaturach kolegów i obrazach przedstawiających różne sytuacje zawodowe, ale także w portretach członków rodziny, w autoportretach, jak również w licznych miniaturach ulicznych. Jego miłość do pisania zaowocowała wieloma wierszami i fraszkami poświęconymi przyjaciołom i współpracownikom. Tytuły kilku z nich zawierały w sobie Re: od łacińskiego recipiō (odbiór), jako że Henryk Beck miał w zwyczaju pisać recepty lekarskie jako swego rodzaju życiowe przestrogi pomagające uchwycić istotę ludzkiego życia. Kolejne lata życia Henryka Becka upływały nie tylko pod znakiem radosnych wydarzeń oraz aktywności zawodowej i artystycznej, ale także pod znakiem wielu tragicznych zdarzeń i okoliczności. Na początku II wojny światowej Henryk Beck zaangażował się w obronę i pracę na rzecz okupowanej Warszawy, gdzie pracował w szpitalu wojskowym. Po powrocie do Lwowa został aresztowany przez nowe władze. W 1939 roku zarówno ojciec jak i syn Beckowie musieli z niedowierzaniem i goryczą doświadczać opresji z rąk reżimów: niemieckiego i sowieckiego. Okres sowiecki w artystycznej twórczości Henryka Becka jest szczególnie godnym uwagi, ponieważ jego bystre oko udokumentowało przejawy wielu zmian ideologicznych w społeczeństwie. Mimo uwięzienia i nowych okoliczności oraz dzięki staraniom żony, Henryk zdołał uniknąć deportacji na Syberię. Po odzyskaniu wolności, już w lipcu 1940 roku otrzymał propozycję objęcia stanowiska kierownika Katedry Ginekologii.

A tam nastąpił okres nazistowskich pogromów, łapanek i tajemniczych morderstw, pierwszych wiadomości o okrucieństwach w obozach w Bełżcu i na Janowskiej oraz niezwykle dramatyczna samobójcza śmierć ojca, Adolfa Becka. W listopadzie 1942 roku, Henryk wraz z żoną wracają do Warszawy, miasta ogarniętego demonami wojny. Zmieniając nazwisko na Remigiusz Franciszek Grnonczewski z powodzeniem uniknął życia w getcie.

W czasie Powstania Warszawskiego, Henryk Beck pracował jako szef personelu medycznego w szpitalu polowym. Niepowodzenie powstania sprawiło, iż Henryk ukrywał się w ruinach Warszawy przez 110 dni. Jako członek warszawskich Robinsonów, Henryk Beck przyjął pseudonim Dr Bor i w ukryciu kontynuował swoją praktykę lekarską. Zapewniał pomoc chirurgiczną rannym i dzielnie wspierał morale towarzyszy. Przez cały ten trudny czas nie porzucił malarstwa. Ołówkiem, kredą lub węglem, Henryk przedstawiał swoją jasną i odważną wizję wydarzeń dziejących się wokół niego. Żywe i przepełnione tragizmem ilustracje z Bunkra 1944 doskonale oddają przepełniony bólem charakter i irracjonalność doświadczanej przemocy i dziejących się wokół okrucieństw. Twórczość malarska Henryka z okresu II wojny światowej jest bardzo zbieżna z treścią oraz sposobem narracji zawartymi w opisach jego ojca, Adolfa, z czasów I wojny światowej. W ten niezwykły sposób dwie wybitne jednostki oddają tragizm dwóch największych tragedii XX wieku, przybliżając ich ogrom kolejnym pokoleniom.

W okresie powojennym, w lutym 1946 roku, Henryk Beck i jego żona przeprowadzili się do Wrocławia. Jednak Henryk wykonywał swoje obowiązki jako profesor i szef kliniki ginekologii i położnictwa jedynie przez krótki okres dwóch miesięcy. Zmarł nagłą i niespodziewaną śmiercią na atak serca 23 marca 1946 roku. Pozostawił po sobie bogatą spuściznę, która opowiada nam o realiach epoki, w której żył on i jego rodzina, pomaga w rekonstrukcji światopoglądu ludzi okresu międzywojennego i okresu II wojny światowej. Co najważniejsze uczy nas, jak być silnym pomimo wszelkich przeciwności losu, a w trudnych czasach zawsze wierzyć w lepszą przyszłość oraz pokazywać, że aktywność twórcza człowieka ma wielkie znaczenie i pomaga przetrwać najtrudniejszych warunkach bytowych.

Pomimo wielu dostępnych informacji, wciąż wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Nie wiemy czy Henryk przeczuwał niebezpieczeństwo w 1915 roku, kiedy Adolf Beck został uwięziony i wywieziony do obozu ewakuacyjnego w Rosji? Jakie emocje miotały nim w 1920 roku, po ukończeniu studiów na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, kiedy prawie w tym samym czasie wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, pracując jako lekarz w szpitalu polowym? Co czuł w 1939 roku, w chwili wybuchu II wojny światowej, kiedy w dniu 7 września został szefem oddziału chirurgicznego w Warszawie, a potem w Brześciu nad Bugiem? Co czuł gdy wrócił do Lwowa, który znajdował się już pod rządami radzieckimi? Czy też w 1942 roku, kiedy we Lwowie założono obóz koncentracyjny na Janowskiej? W końcu, o czym myślał kiedy przekazał swojemu ojcu truciznę, aby mógł on popełnić samobójstwo i uniknąć śmierci w komorze gazowej? Nie znamy odpowiedzi na te pytania, ale mówi się, że Każde pytanie zawiera część odpowiedzi. Wiadomo natomiast ponad wszelką wątpliwość, iż pomimo wszystkich przeciwności losu Henryk Beck był odważnym i wartościowym człowiekiem, czego najlepszym dowodem jest wiele przydatnych tekstów medycznych jego autorstwa, jego poezja i proza oraz spuścizna epistolarna, a także korespondencja z rodzicami i kolegami. Wiele z tych materiałów można znaleźć w Centralnej Bibliotece Medycznej w Warszawie. Stanowią one trwały ślad i przechowują pamięci o Henryku Becku, zapewniający przyszłym pokoleniom swobodę w zrozumieniu jego dziedzictwa: od sielankowej rodzinnej atmosfery, poprzez przykładowe elementy z jego twórczości artystycznej i pracy zawodowej, aż do burzliwych wydarzeń z trudnych wojennych czasów.

Spuścizna Henryka Becka pozostawia nas z ważnym końcowym komunikatem: piękno, spokój, humanizm i patriotyzm powinny być głównymi wartościami w życiu człowieka. Dziś, gdy Europa stara się ponownie odnaleźć i ugruntować zbiór podstawowych wartości, wydaje się, iż szlachetne, godne zapamiętania życie Henryk Beck jest doskonałym tego przykładem.

 

Beck Zakrzewska, J.: A daughters memories of Adolf Beck. In: Acta Neurobiologiae Experimentalis (Ed. M.A.B. Brazier), Suppl. 3: 57-59, 1973.

Brazier, M.A.B: The historical development of neurophysiology. In: Handbook of Physiology Vol. 1, Section 1: Neurophysiology (Eds. J. Field, H.W. Magoun, V.E. Hall), American Physiological Society, Washington D.C., pp. 47-58, 1959.

Brazier, M.A.B. (Ed.): Beck, A.: The determination of localizations in the brain and spinal cord with the aid of electrical phenomena. Acta Neurobiol. Exp. Suppl. 3: 1-55, 1973.

Coenen, A., Zayachkivska, O., Bilski, R.: In the footsteps of Beck: the desynchronization of the electroencephalogram. Electroencephalography and Clinical Neurophysiology 106: 330- 335, 1998.

Coenen, A., Zayachkivska, O., Konturek, S., Pawlik, W.: Adolf Beck, co-founder of the EEG: an essay in honour of his 150th birthday. - Kraków (Poland), Lviv (Ukraine), Nijmegen (The Netherlands) - Digitalis/Biblioscope (Utrecht), 2013.

Jaworska, J.: Henryka Becka Bunkier 1944 roku. Żydowski Institut Historyczny, Ossolineum, Wrocław, 1982 [In Polish].

Kwapisz-Kulińska A. Jak żyć, pracowaćkochać można. 2012-06-01 http://studioopinii.pl/alina-kwapisz-kulinska-jak-zyc-pracowac-i-kochac-mozna/ [In Polish]

Lviv Interactiv. Vul. Bohomoltsia, 04 residential building http://www.lvivcenter.org/en/lia/objects/bohomoltsia-4/.

Marianowski L. I Klinika PołożnictwaGinekologii WUM. Towarzystwo Lekarskie Warszawskie http://www.tlw.waw.pl/index.php?id=24&newsy_id=166 [In Polish]

Pawlik, W.W., Konturek, S.J., Bilski, R.: Napoleon Cybulski Polish pioneer in developing of the device for measuring blood flow velocity. Journal of Physiology and Pharmacology 57 Suppl. 1: 107-118, 2006.

Serwis informacyjny Biblioteki UMW. Gazeta Uczelniana N 2(217), Luty, 2016 http://www.umed.wroc.pl/gazeta_uczelniana/2016/217.pdf [In Polish].

Sobieszczanki, M.: A Word About the Creativity of Adolf and Henry Beck (in press), 2016.

Stanisław Kopf : Sto dni Warszawy wyd, Książka i wiedza Warszawa 1977 na podstawie: Adam Stomczyński, W podziemiach zburzonej Warszawy, Stolica nr 6 z 1970. oraz Halina Jędrzejewska  Lekarze Powstania Warszawskiego 1VII 2 X 1944 wyd. TLW oraz Muzeum Powstania Warszawskiego [In Polish].

Światowe wydanie akwarel Henryka Becka / Gazeta Lekarska, LUTY 11, 2016 http://www.gazetalekarska.pl/?p=21566 [In Polish].

Zayachkivska, O., Gzegotsky, M., Coenen, A.: Impact on electroencephalography of Adolf Beck, a prominent Polish scientist and founder of the Lviv School of Physiology. International Journal of Psychophysiology 85: 3-6, 2012.

Zayachkivska, O.: Remembering the 150th anniversary of the birth of Adolf Beck (1863-1942). Physiology News, Apr: 12-13, 2014.

Zayachkivska, O.: The world of Adolf Beck by eyes of Henryk Beck: total unofficial, BaK, Lviv, 2013.








85

2016